Leo nikukumbushie kwanini unaisikia sana Iran kuliko mataifa mengine ya Mashariki ya Kati ukiacha Taifa la Israel linalopigania uwepo wake Mashariki ya Kati!
Kwa Nini Iran Ni Muhimu
Watu wengi huikumbuka Iran pale tu makombora yanaporushwa, bei za mafuta zinapopanda, au viongozi wa dunia wanapoanza kutoa vitisho. Lakini Iran ni muhimu muda mrefu kabla ya mgogoro kuanza. Iran si taifa dogo au la pembeni. Ni taifa lenye nguvu kubwa ya kistaarabu katika Asia Magharibi, likiwa na idadi ya watu takriban milioni 91.6 na Pato la Taifa (GDP) la mwaka 2024 la takriban Dola za Marekani bilioni 475.25. Hii inaifanya kuwa moja ya nchi kubwa na zenye ushawishi mkubwa katika kanda hiyo kutokana na historia, ukubwa, na uzito wake kiuchumi.
Iran ni muhimu kutokana na eneo lake kwenye ramani. Ipo kati ya Ghuba, Asia ya Kati, na Asia Kusini. Muhimu zaidi, ipo karibu na Mlango-bahari wa Hormuz, moja ya njia kuu na muhimu zaidi za nishati duniani. Mnamo mwaka 2024, takriban mapipa milioni 20 ya mafuta kwa siku yalipita katika mlango-bahari huo, sawa na asilimia 20 ya matumizi ya vimiminika vya petroli duniani, na karibu moja ya tano ya biashara ya gesi asilia iliyosindikwa (LNG) duniani pia ilipita hapo, sehemu kubwa ikitokea Qatar. Hii inamaanisha kuwa Iran inapokuwa chini ya shinikizo, dunia nzima hufuatilia, kuanzia masoko ya mafuta, makampuni ya bima za meli, hadi watumiaji wa kawaida.
Iran pia ni muhimu kwa sababu yenyewe ni jitu la nishati. Kwa mujibu wa Mamlaka ya Taarifa za Nishati ya Marekani (U.S. Energy Information Administration [EIA]), kufikia Desemba 2023, Iran ilikadiriwa kuwa na futi za ujazo trilioni 1,200 za hifadhi iliyothibitishwa ya gesi asilia, ikishika nafasi ya pili nyuma ya Urusi. Kwa lugha rahisi, Iran si tu hadithi ya kisiasa au kijeshi. Pia ni hadithi ya nishati, na nishati bado ndiyo inaendesha nguvu katika mfumo wa dunia.
Kisha kuna suala la kijeshi. Iran haitawali kwa sababu inatumia fedha nyingi zaidi. Kwa hakika, Taasisi ya Kimataifa ya Utafiti wa Amani ya Stockholm inakadiria matumizi yake ya kijeshi kwa mwaka 2024 kuwa takriban Dola za Marekani bilioni 7.9, kiasi ambacho kiko chini sana kulinganishwa na nchi zinazotumia fedha nyingi zaidi kijeshi duniani. Hata hivyo, Iran imejenga ushawishi kupitia makombora, ndege zisizo na rubani (drones), miundombinu ya chini ya ardhi, na mbinu za vita visivyo vya ulinganifu. Shirika la habari la Reuters linaripoti kuwa Iran ina ghala kubwa zaidi la makombora ya masafa marefu (ballistic missiles) katika Mashariki ya Kati, na ndiyo maana hata nchi zilizo mbali na mipaka yake lazima zizingatie masafa, ulipizaji kisasi, na uwezo wa kuzuia mashambulizi wa Iran katika mipango yao ya kiusalama. Mpaka sasa, hakuna nchi ya Mashariki ya Kati inayoweza kuizuia Iran kupenyeza mabomu yake angani hadi ardhini. Hii hata Waisraeli wanalijua japo ndio Taifa linalolindwa kwa nguvu za dunia ya leo.
Ushawishi wa Iran pia unakuzwa na mtandao wake wa kikanda. Nguvu ya Tehran haiishii kwenye mipaka yake tu. Kwa muda mrefu imekuwa ikihusishwa na kile ambacho Britannica na Baraza la Mahusiano ya Kigeni (Council on Foreign Relations [CFR]) wanakielezea kama "Mhimili wa Upinzani" (Axis of Resistance), mtandao usio rasmi unaojumuisha Hezbollah nchini Lebanon, Hamas, Palestinian Islamic Jihad, Wahouthi nchini Yemen, na wanamgambo wanaoungwa mkono na Iran nchini Iraq na Syria. Hii ni mojawapo ya sababu kubwa kwa nini Iran ni muhimu kidunia. Inaweza kushawishi matukio moja kwa moja kupitia dola, na kwa njia isiyo ya moja kwa moja kupitia washirika wenye silaha na makundi washirika katika kanda mbalimbali za migogoro kwa wakati mmoja. Kumbuka Iran ndiye anayefadhili na kulea hivi vikundu na ana amri ya moja kwa moja katika maamuzi ya kisiasa na kijeshi ya makundi haya!
Iran pia ipo katikati ya mojawapo ya mivutano ya kimkakati ya muda mrefu zaidi duniani: mapambano kuhusu vikwazo, diplomasia ya nyuklia, na utaratibu wa kikanda. Kwa miongo kadhaa, mijadala kuhusu Iran imehusisha si tu Tehran yenyewe, bali pia Marekani, Israel, falme za Ghuba, Ulaya, Urusi, China, na masoko ya nishati ya kimataifa. Ndiyo maana Iran haijawahi kuwa suala la ndani pekee. Ni nchi ambayo siasa zake za ndani, msimamo wa kijeshi, na ushirika wa kigeni unaweza kuathiri bei za mafuta, biashara ya baharini, vita vya kikanda, na diplomasia ya mataifa makubwa yote kwa wakati mmoja.
Je, sasa umeona umuhimu wa Iran? Bado unaichukulia kama kijiji kidogo tu?
Iran si muhimu kwa sababu watu wanakubaliana nayo. Iran ni muhimu kwa sababu dunia haiwezi kuipuuza. Kama wewe unaipuuza, subiri kupanda kwa bei ya bidhaa na huduma za kijamii duniani!
